พุทธวิธีคิดเชิงปัญญา

โดย พระเทพเวที (ประยุทธ์ ปยุตโต)

สรุปย่อโดย สมหวัง  วิทยาปัญญานนท์

14  เมษายน  2545
Font : CordiaUPC

สรุปประเด็น

องค์แห่งปัญญาจะประกอบด้วยความรู้และความคิด คิดอย่างไรจึงจะก่อให้เกิดประโยชน์ก่อให้เกิดปัญญา วิธีคิดแบบโยนิโสมนสิการ เป็นเรื่องที่น่าศึกษาที่ควรนำมาใช้ปฏิบัติในการทำงาน
              บทคัดย่อ
สรุปย่อวิธีคิดตามหลักพุทธธรรมหรือโยนิโสมนสิการของพระเทพเวที (ประยุทธ์ ปยุตโต) ซึ่งมีวัตถุประสงค์ กำจัดอวิชชาโดยตรง และมุ่งบรรเทาตัณหา มีอยู่ 10 วิธีดังนี้ วิธีคิดแบบสืบสาวเหตุปัจจัย คิดแยกแยะส่วนประกอบ คิดสามัญลักษณ์ คิดแก้ปัญหา คิดอรรถธรรมสัมพันธ์ คิดเห็นคุณโทษและทางออก คิดรู้คุณค่าแท้ - คุณค่าเทียม คิดเร้าคุณธรรม คิดอยู่กับปัจจุบัน และคิดวิภัชชวาท ซึ่งผู้เขียนขอใช้ในการวางพื้นฐานก่อนเข้าภาคประยุกต์ใช้งานในโอกาสต่อไป


1. บทนำ
การดำเนินชีวิตที่ดีทั้งในงานและชีวิต จะต้องต่อสู้ให้อยู่รอด ล่วงพ้นสิ่งบีบคั้นติดขัดคับข้อง ให้อยู่ดี
ให้ใคร หลักใหญ่ๆ ก็คือต้องแก้ปัญหาเป็น จึงจะประสบความสำเร็จในหน้าที่การงานและชีวิต การดำเนินชีวิตที่ถูกต้องนั้นจะต้องรู้จักคิดเป็น พูดเป็น (การสื่อสารทุกรูปแบบ) และทำเป็น (ผลิตเป็น ปฏิบัติเป็น) ดังนั้นการคิดเป็นจึงเป็นหนึ่งในการดำเนินชีวิตที่ถูกต้องดีงาม
ในวันหนึ่งๆ จะมีสิ่งที่เรารับรู้ และการเสวยอารมณ์จากสิ่งที่เรารับรู้ ที่ผ่านเข้ามาทาง อายตนะ 6 มี ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ หรือจากการดู ฟัง ดม ชิมลิ้ม สัมผัสต้อง และคิดหมาย การรับรู้ด้วยความชอบชัง ก็จะเกิดวัฎจักรปัญหาอยู่เรื่อยๆ ไม่จบสิ้นแต่ถ้าการรับรู้ด้วยข้อมูล และเห็นตามความจริงหรือมองตามเหตุปัจจัยแล้วก็จะเกิดวงจรแห่งปัญญา และการแก้ปัญหาก็จะเกิดขึ้น
สิ่งที่เข้ามาสู่ตัวเราทางอายตนะ 6 นั้น มีทั้งสิ่งที่ดีและไม่ดี เราจึงควรรู้จักเลือกดู รู้จักเลือกฟัง รู้จักเลือกดม รู้จักเลือกลิ้ม รู้จักเลือกสัมผัส รู้จักเลือกคิด หรือดูเป็น ฟังเป็น ดมเป็น ชิมเป็น สัมผัสเป็น และคิดเป็น
ในการทำงานก็มีข้อมูลข่าวสารสิ่งรับรู้ที่เข้ามาสู่ตัวเราอย่างมากมาย เช่นภาพประกอบ ตัวอักษรทั้งที่มาจากกระดาษและอีเมล์ (ทางตา) เสียงเครื่องจักร เสียงระเบิด เสียงจากเพลง เสียงจากวิทยุตามสาย (ทางหู) กลิ่นนี้ลอยมากลิ่นในห้องน้ำ ห้องสุขา กลิ่นสารเคมี กลิ่นที่ติดมากับกระดาษสิ่งตีพิมพ์ กลิ่นจากการเผาไหม้ กลิ่นน้ำมัน (ทางจมูก) รสชาดของอาหาร กาแฟ ขนม ที่มาบริการช่วงเวลาหยุดพักระหว่างการ
อบรมหรือประชุม หรืออาหารเที่ยง หรืออาหารที่ใช้ในการจัดกิจกรรม กลางคืนของบริษัท (ทางลิ้น) การที่เราต้องสัมผัสความร้อนหนาวเย็นจากเครื่องปรับอากาศในห้องทำงาน การแผ่ความร้อนจากหม้อเผา เตาอุ่น จากชิ้นส่วนที่เคลื่อนไหว ขัดสีลูกกลิ้งกับแบริ่ง ความรู้สึกระคายเคืองตาจากการสัมผัสฝุ่น (ทางกายสัมผัส) และการรับรู้อารมณ์จากนายต่อว่าหรือกล่าวชม ถูกเพื่อนร่วมงานมองในแง่ร้าย ความรู้สึกไม่พอใจต่อการบริหารงานของบริษัท (ทางใจ) สิ่งต่างๆ เหล่านี้เป็นข่าวสารข้อมูลที่เข้ามาสู่ตัวเรา ที่มีภาครับรู้และภาคการเสวยข่าวสารข้อมูลนั้น ๆ เทคโนโลยีการสื่อสารที่เป็นยอดฮิตอยู่ในขณะนี้จะเน้นไปในเรื่องของทางตา และทางหู เป็นส่วนใหญ่
การพัฒนาปัญญาด้วยการคิดเป็นนั้น จะต้องเริ่มจากความเห็นถูกต้องและคิดเป็น
ความเห็นที่ถูกต้องมี 2 ระดับคือ
(1) ระดับแนวคิดทฤษฎีค่านิยมเห็นชอบตามคลองธรรม
(2) ระดับมองไปตามเหตุปัจจัยโดยปราศจากอคติ
แหล่งที่มาของความเห็นที่ถูกต้อง มี 2 ทางคือ
(1) จากปัจจัยภายนอก (ปรโตโฆสะ) มาจากคนอื่นได้แก่ พ่อ แม่ ครู อาจารย์ เพื่อน (กัลยาณมิตร) 
หนังสือ สื่อมวลชน
(2) จากปัจจัยภายใน (โยนิโสมนสิการ) โดยการทำในใจให้แยบคาย หรือการคิดถูกวิธี หรือคิดเป็น 
อันเป็นเรื่องหลักในบทความนี้
จากแหล่งที่มาของความเห็นที่ถูกต้อง 2 ทาง จากนั้นก็สู่กระบวนการศึกษาตามหลัก ไตรสิกขา ดังนี้คือ
(1) ทางกาย (ศีล) ได้แก่การประพฤติ ระเบียบวินัย ความสุจริตในแง่มุมของพูดดี ทำดี เลี้ยงชีพดี ศีลแปลว่า หัว, หิน, เย็น, ปกติ, ข้อห้าม, ข้อเว้น, ปกปิด (เปลือกป้องกัน)
(2) ทางใจ (สมาธิ) ได้แก่คุณธรรม คุณภาพชีวิต คุณภาพงาน และสุขภาพจิต ในแง่มุมของหมั่นเพียร สติและตั้งใจมั่น
(3) ทางปัญญา (ปัญญา) ได้แก่ความรู้ความเข้าใจตามความจริง และตามเหตุปัจจัยในแนวเหตุและผล รู้เท่าทันโลกและชีวิตตลอดจนจิตผ่องใส ใจเบิกบาน มีสุขภาพปัญญาดี
บทความนี้ได้ใช้แนวทางของท่านพระเทพเวที (ประยุทธ์ ปยุตโต) ตามหนังสือ "วิธีคิดตามหลักพุทธธรรม" สำนักพิมพ์ปัญญา พ.ศ. 2533 เป็นพื้นฐานความรู้เพื่อที่จะนำมาพิจารณาประยุกต์ใช้งานในการบริหารงานหรือแก้ปัญหางานในองค์กรต่อไป


2. กระบวนการรับรู้และการคิด
คุณคิดอย่างไร คุณก็เป็นเช่นนั้น ดังนั้นการคิดจึงเป็นตัวกำหนดบุคลิกภาพ และวิถีชีวิตของคนและ
สังคม
เช่นคุณคิดว่าคนนี้เป็นขโมย คุณก็จะดูกิริยาอาการของคนนั้น ช่างเป็นขโมยไปหมดไม่ว่าจะทำอะไร เราพบของเราที่ทำหายไป เราก็เริ่มมองเขาไม่ใช่ขโมย กิริยาอาการก็ไม่เป็นขโมย
จากแผนภูมิ กระบวนการรู้และการคิด เราจะพบว่า กระบวนการรับรู้จะเริ่มจาก อายตนะของเรา มี ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ของเราเป็นประตูให้ รูป เสียง กลิ่น รสสัมผัส อารมณ์ เข้ามาสู่ตัวเรา ทำให้ตัวเรารับรู้ต่ออารมณ์นั้นเป็นได้เห็น ได้ยิน รับกลิ่น รู้รส รู้สัมผัส และรู้อารมณ์ ก็เกิดการรับรู้เกิดขึ้น (เช่น ตาพบดอกไม้ ตัวเราก็รับภาพ รับรู้ว่าเห็นดอกไม้) จากนั้นตัวเราก็เกิดอารมณ์ขึ้นมาว่า สุข - ทุกข์ - เฉย ๆ แล้วเกิดการจำได้หมายรู้ เมื่อจำได้ก็เกิดการคิดขึ้น (เช่น เกิดอารมณ์ ชอบเป็นสุขเมื่อเห็นดอกไม้ เกิดจำได้ว่าแบบนี้ซิฉันชอบ แล้วเกิดการคิดวิเคราะห์ว่าจะทำอะไรต่อไปดี)
ความคิดของเราจะมี 2 อย่างคือ คิดปรุงแต่ง (คิดตามอารมณ์พาไป) กับคิดไม่ปรุงแต่ง (มองตามความเป็นจริงอย่างรู้เท่าทัน)
คิดปรุงแต่งในทางตอบสนองตัณหา คือถ้ารู้สึกว่าดีก็จะเกิดตัณหาอยากได้ ก็รู้สึกว่าไม่ดีก็เกิดตัณหาอยากหนีให้พ้น สุดท้ายก็เกิดทุกข์ใจขึ้น
การคิดไม่ปรุงแต่ง คิดตามความจริงคิดเพื่อแก้ปัญหาดับปัญหาโดยใช้สติปัญญา ใช้วิธีคิดแบบแยบคาย (โยนิโสมนสิการ) ก็จะเกิดปัญญาองค์ความรู้ ก็จะคิดแก้ปัญหาดับทุกข์ที่ต้นเหตุ หรือตัณหาได้

 


3. ความหมายของโยนิโสมนสิการ
โยนิโสมนสิการ ประกอบด้วย โยนิโส และมนสิการ 
โยนิโส มาจากโยนิ แปลว่า เหตุ ต้นเค้าแหล่งเกิดปัญญา อุบาย วิถีทาง
มนสิการ แปลว่า การนำในใจ การคิดคำนึง นึกถึง ใส่ใจ พิจารณา ดังนั้น โยนิโสมนสิการ แปลว่า
การนึกในใจโดยแยบคาย
การทำในใจให้แยบคาย มีความหมายในหลายแง่มุม ดังนี้
1) คิดอย่างมีวิธีเข้าถึงความจริง (อุบายมนสิการ) 
แปลว่า คิดหรือพิจารณาโดยอุบาย คิดอย่างมีวิธี หรือคิดถูกวิธีที่จะเข้าถึงความจริง สอดคล้อง
กับแนวสัจจะ ทำให้หยั่งรู้สภาวะลักษณะและสามัญลักษณะของสิ่งทั้งหลาย
2) คิดถูกทางเป็นขั้นตอนลำดับ (ปถมนสิการ)
แปลว่า คิดเป็นทาง หรือคิดถูกทาง คิดได้ต่อเนื่องเป็นลำดับ จัดลำดับได้ มีขั้นตอน เป็นแถว
เป็นแนว คิดเป็นระเบียบตามแนวเหตุผล ไม่ยุ่งเหยิงสับสน
3) คิดหาต้นเหตุที่ต่อเนื่องมา (การณมนสิการ)
แปลว่าคิดตามเหตุ คิดค้นเหตุ คิดตามเหตุผล คิดสืบค้นตามแนวสัมพันธ์สืบทอดกัน แห่งเหตุ
ปัจจัยถึงต้นเค้า หรือแหล่งที่มาที่ส่งผลต่อเนื่องมาตามลำดับ
4) คิดอย่างมีเป้าหมาย (อุปปาทกมนสิการ)
แปลว่า คิดทำให้เกิดผล คิดอย่างมีเป้าหมาย คิดทำให้เกิดผลต่อจิตใจให้เข้มแข็ง คิดให้กำลังใจ
ตนเอง
โดยสรุปอาจกล่าวลักษณะการคิด 4 ลักษณะ คือ คิดถูกวิธี คิดมีระเบียบ คิดมีเหตุผล และคิดเร้ากุศล การคิดครั้งหนึ่งๆ อาจมีครบทั้ง 4 ลักษณะก็ได้ โยนิโสมนสิการ เป็นปัจจัยให้เกิดปัญญา หรือสัมมาทิฎฐิ คิดเป็นกุศล คิดสุจริตทำให้ใจสงบ คิดเป็นสาระประโยชน์ คิดดับทุกข์ แต่อโยนิโสมนสิการ (ตรงกันข้าม) จะเป็นปัจจัยให้เกิดอวิชชา (มิจฉาทิฎฐิ) คิดทำชั่ว ขี้ระแวง ดูหมิ่นผู้อื่น มองคนอื่นในแง่ร้าย หวาดระแวง ขี้กลัวเป็นโรคประสาท คิดแล้วเป็นทุกข์
ศรัทธาที่ถูกต้อง เป็นอาหารหล่อเลี้ยงการคิดอย่างแยบคาย (โยนิโสมนสิการ) และเอาความรู้ภายนอก (ปรโตโฆสะ) เป็นกัลยาณมิตร ซึ่งอาศัยศรัทธาเป็นทางเดิน และบางครั้งโยนิโสมนสิการก็เป็นปัจจัย ส่งเสริมให้เกิดศรัทธา ชวนให้ศึกษายิ่งขึ้น
โยนิโสมนสิการ เป็นอาหารหล่อเลี้ยงสติ ช่วยทำให้สติที่ยังไม่เกิดขึ้นให้เกิดขึ้น ช่วยให้สติที่เกิดขึ้น แล้วเกิดต่อเนื่องไปอีก คนที่มีสติดีจะมีความคิดเป็นระเบียบ ถ้าตัณหาเป็นตัวเดินก็หนักไปทางชอบใจไม่ชอบใจ ปรุงแต่งไปตามความชอบความชัง


4. วิธีคิดแบบโยนิโสมนสิการ (การทำในใจให้แยบคาย)
วิธีคิดแบบโยนิโสมนสิการ มี 2 แบบคือแบบมุ่งเน้นสกัด หรือกำจัดอวิชชาโดยตรง และแบบมุ่งสกัด
บรรเทาตัณหา มีวิธีคิดที่พบ 10 แบบ ดังนี้
1) คิดแบบสืบสาวเหตุปัจจัย
2) คิดแบบแยกแยะส่วนประกอบ
3) คิดแบบสามัญลักษณ์
4) คิดแบบอริยสัจ (คิดแก้ปัญหา)
5) คิดแบบอรรถธรรมสัมพันธ์
6) คิดแบบเห็นคุณโทษและทางออก
7) คิดแบบรู้คุณค่าแท้-คุณค่าเทียม
8) คิดแบบเร้าคุณธรรม
9) คิดแบบอยู่กับปัจจุบัน
10) คิดแบบวิภัชชวาท


4.1 วิธีคิดแบบสืบสาวเหตุปัจจัย (สืบสวน)
วิธีคิดแบบสืบสาวเหตุปัจจัย คือ การพิจารณาปรากฎการณ์ที่เป็นผล ให้รู้จักสภาวะที่เป็นจริง 
หรือพิจารณาปัญหา หาหนทางแก้ไขด้วยการค้นหาสาเหตุและปัจจัยต่างๆ ที่สัมพันธ์ ส่งผลสืบทอดกันมา
วิธีคิดแบบนี้อาจเรียกว่า วิธีคิดแบบอิทัปปัจจยตา หรือคิดตามหลักปฏิจจสมุปบาท 
ตัวอย่างการคิดแบบนี้มี
1) คิดแบบปัจจัยสัมพันธ์
คือการที่สิ่งทั้งหลายอาศัยกันจึงเกิดขึ้นพรั่งพร้อมกันว่า "เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้จึงมี เพราะสิ่งนี้
เกิดขึ้น สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้จึงไม่มี เพราะสิ่งนี้ดับ สิ่งนี้จึงดับ"
2) คิดแบบสอบสวน
คือคิดแบบตั้งคำถาม เช่นคิดว่า เมื่ออะไรมีอยู่หนอ อุปทานจึงมี อุปทานมีเนื่องจากมีอะไร
เป็นปัจจัย เป็นต้น


4.2 วิธีแบบแยกแยะส่วนประกอบ (วิเคราะห์)
วิธีคิดแบบแยกแยะส่วนประกอบ (หรือคิดกระจายเนื้อหา) คือการคิดที่มุ่งให้มองและให้รู้จักสิ่ง
ทั้งหมายตามสภาวะของมันเอง เช่น ใช้พิจารณาให้เห็นความไม่มีแก่นสาร หรือความไม่เป็นตัวตนที่แท้จริงของสิ่งทั้งหลาย ให้หายยึดติดมั่นในสมมติบัญญัตเห็นสัตว์บุคคลเป็นเพียงการประชุมกันเข้า ขององค์ประกอบต่างๆ ของขันธ์ 5 แบ่งเป็นนามกับรูปเท่านั้น เป็นต้น
วิธีนี้จะช่วยทำให้เห็นความเป็นอนัตตา ทำให้เห็นการเกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไปอยู่ตลอดเวลา ไม่เที่ยง
แท้ ไม่คงที่ ไม่ยั่งยืน วิธีคิดแบบที่ 2 นี้ต้องใช้วิธีที่ 1(สืบสาวเหตุปัจจัย) และวิธีที่ 3 (สามัญลักษณ์) ประกอบการคิดด้วย
ตัวอย่างการคิดแบบนี้ เช่น
"เพราะคุมส่วนประกอบทั้งหลายเข้า จึงมีศัพท์ว่ารถฉันใด เมื่อขันธ์ทั้งหลายมีอยู่ สมมติว่าสัตว์ 
จึงมีฉันนั้น" 


4.3 วิธีคิดแบบสามัญลักษณ์ (รู้เท่าทันธรรมดา)
วิธีคิดแบบสามัญลักษณ์ (หรือวิธีคิดแบบรู้เท่าทันธรรมดา) คือ มองอย่างรู้เท่านั้น ความเป็นไป
ของสิ่งทั้งหลาย ซึ่งจะต้องเป็นอย่างนั้นๆ ตามธรรมดาของมันเอง ในฐานะที่มันเป็นสิ่งที่เกิดจากเหตุปัจจัยต่างๆ ปรุงแต่งขึ้น จะต้องเป็นไปตามเหตุปัจจัย
รู้เท่าทันตามกฎไตรลักษณ์ คือ อนิจจัง (ไม่ยั่งยืน เกิดขึ้นตั้งอยู่ ดับไป) ทุกขัง (เกิดขัดแย้ง)
อนัตตา (ไม่เป็นของใคร บังคับไม่ได้) สิ่งทั้งหลายเป็นไปตามกฎนี้ เป็นของธรรมดา
วิธีคิดแบบนี้มี 2 ขั้นตอน
1) รู้เท่าทันและยอมรับความจริง
คือวางใจวางท่าให้สอดคล้องกับธรรมชาติ เป็นอิสระ ไม่ผูกมัดแม้ว่าจะพบสิ่งที่ไม่พอใจ มอง
ตามความจริง ไม่เอาใจไปทุกข์ด้วย ปัญหาเป็นของธรรมดา
2) แก้ไขและทำการไปตามเหตุปัจจัย
คือปฏิบัติต่อสิ่งทั้งหลายให้สอดคล้องกับความเป็นจริงของธรรมชาติ รู้เท่าทัน เป็นอิสระ ไม่ผูก
มัด ศึกษาให้เข้าใจเหตุปัจจัย แล้วแก้ไข ทำการ จัดการที่ตัวเหตุปัจจัยนั้น ซึ่งต้องใช้วิธีการคิดแบบที่ 4 (คิดแก้ปัญหา) มารับช่วงต่อไป
ตัวอย่างในการปฏิบัติเจริญวิปัสสนา ได้นิยมการคิดเป็นชุด ซึ่งไม่ตรงกับลำดับที่กล่าวมา แล้ว
คือ
ลำดับที่ 1 คิดแยกแยะวิเคราะห์องค์ประกอบ นามกับรูป
ลำดับที่ 2 คิดสืบสาวเหตุปัจจัย ตามแนว ปฏิจจสมุปบาท
ลำดับที่ 3 คิดแบบรู้เท่าทันธรรมดา คือเอานามรูปมาพิจารณาในแนวไตรลักษณ์ (อนิจจัง 
ทุกขัง อนัตตา)


4.4 วิธีคิดแบบอริยสัจจ์ (แก้ปัญหา)
วิธีคิดแบบอริยสัจจ์ (คิดแบบแก้ปัญหา) หรือวิธีแห่งความดับทุกข์
ลักษณะการคิดแบบอริยสัจจ์ มี 2 ประการคือ
1) คิดตามเหตุและผล
เป็นการคิดสืบสาวจากผลไปหาเหตุ แล้วแก้ไขที่ต้นเหตุ มี 2 คู่ คือ คู่ที่ 1 ทุกข์เป็นผล สมุทัย
เป็นเหตุ และคู่ที่ 2 นิโรธเป็นผล มรรคเป็นเหตุ
2) คิดที่ตรงจุดตรงเรื่อง
มุ่งตรงต่อสิ่งที่จะต้องทำต้องปฏิบัติเกี่ยวกับชีวิต ใช้แก้ปัญหาไม่ฟุ้งซ่านออกไปในทางฟุ้ง
เฟ้อ ไม่คิดเพื่อตอบสนองตัณหา
ตัวอย่าการปฏิบัติคิดแก้ปัญหาแบบอริยสัจดังนี้
ขั้นที่ 1 ทุกข์คือสภาพปัญหา เราต้องกำหนดรู้ ทำความเข้าใจปัญหา กำหนดขอบเขต ปัญหาว่า 
เป็นอะไร อยู่ที่ไหน เรียกว่า ทำปริญญาแล้ว
ขั้นที่ 2 สมุทัยคือเหตุเกิดแห่งทุกข์ หรือสาเหตุแห่งปัญหาได้แก่เหตุปัจจัยต่างๆ ที่เข้าสัมพันธ์ขัด
แย้งส่งผลสืบทอดกันมาจนปรากฏเป็นสภาพบีบคั้น กดดัน คับข้อง ติดขัด อึดอัด บกพร่อง 
ในรูปแบบต่าง ๆ แปลกๆ กันไป ต้องหาเหตุให้พบ แล้วทำหน้าที่ต่อมันให้ถูกต้อง โดยกำจัด
หรือละเสีย (ปหาน)
ขั้นที่ 3 นิโรธ คือ ความดับทุกข์ ความพ้นทุกข์ ภาวะไร้ทุกข์ ปราศจากปัญหา เป็นจุดหมายที่
ต้องการ เป็นสิ่งที่ต้องทำให้ประจักษ์แจ้ง (สัจฉิกิริยา) ทำให้สำเร็จหรือบรรลุถึง ขั้นนี้ต้อง
กำหนดจุดหมายที่ต้องการ คืออะไร การที่ปฏิบัติอยู่ดี หรือจะปฏิบัติเพื่ออะไร จะทำกันไป
ไหนดี จุดหมายนั้นเป็นไปได้หรือไม่ เป็นไปได้อย่างไร มีหลักการในการเข้าถึงอย่างไร มีจุด
หมายรอง หรือจุดหมายลดหลั่นแบ่งเป็นขั้นตอน ในระหว่างนั้นได้อย่างไรบ้าง
ขั้นที่ 4 มรรค คือ ทางดับทุกข์ ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ หรือวิธีการแก้ปัญหา รายละเอียดที่
ต้องปฏิบัติ เพื่อกำจัดเหตุปัจจัยของปัญหาให้เข้าถึงจุดหมายที่ต้องการ ซึ่งเราต้องมีหน้าที่ 
ปฏิบัติหรือลงมือทำ (ภาวนา) ในขั้นความคิดนั้นจะเป็นตัวกำหนดวางวิธีการ แผนการและ รายการสิ่งที่จะต้องทำ ที่จะช่วยให้แก้ไขสาเหตุของปัญหาได้สำเร็จโดยสอดคล้อง กับจุดหมายที่ต้องการ จากนั้นเป็นการลงมือทำ


4.5 วิธีคิดแบบอรรถธรรมสัมพันธ์ (หลักการและความมุ่งหมาย)
วิธีคิดแบบอรรถธรรมสัมพันธ์ (หรือคิดตามหลักการและความมุ่งหมาย) คือพิจารณาให้เข้าใจ
ความสัมพันธ์ระหว่าง ธรรม กับ อรรถ หรือ หลักการ กับความมุ่งหมาย เพื่อให้ได้ผลตามความมุ่งหมาย ไม่กลายเป็นการกระทำที่เคลื่อนคลาด เลื่อนลอย หรืองมงายไร้ผล หรือเกิดโทษ 
ธรรม แปลว่า หลักการ หลักความดีงาม หลักการปฏิบัติ หลักที่จะเอาไปใช้ปฏิบัติ หลัก
คำสอนที่จะนำไปประพฤติปฏิบัติได้อย่างถูกต้องดีงาม อรรถ แปลว่า ความหมาย ความมุ่งหมาย จุดหมาย ประโยชน์ที่ต้องการ สาระที่พึงประสงค์
ในการทำการตามหลักการใดๆ ต้องเข้าใจความหมาย และความมุ่งหมายของธรรมหรือ หลัก
การนั้นๆ ว่า ปฏิบัติหรือทำไปเพื่ออะไร ธรรมหรือหลักการนั้นกำหนดวางไว้เพื่ออะไร จะนำไปสู่ผลหรือที่หมายใดบ้าง ทั้งจุดหมายสุดท้ายปลายทาง และเป้าหมายท่ามกลางในระหว่างที่จะส่งทอดต่อไปยังธรรมหรือหลักการข้ออื่นๆ ความเข้าใจถูกต้องเรื่องหลักการและความมุ่งหมายนี้ จะนำไปสู่การปฏิบัติถูกต้องที่เรียกว่า ธรรมานุธรรมปฏิบัติ แปลง่ายๆ คือ ปฏิบัติธรรมถูกหลัก คือทำให้ข้อปฏิบัติย่อยเข้ากันได้สอดคล้องกัน และส่งผลแก่หลักการใหญ่ๆ เป็นไปเพื่อจุดหมายที่ต้องการ
"การบำเพ็ญอรรถ (ประโยชน์) โดยคนที่ไม่รู้จักอรรถ (ประโยชน์ที่พึงหมาย) ไม่ช่วยนำสุขมาให้
เลย คนเขลาย่อมผลาญอรรถ (ประโยชน์) เสีย เหมือนดังลิงเผ้าสวน"
ในแง่ปรมัตถ์ นั้น ศีล สมาธิและปัญญา ต่างก็มีจุดหมาย สุดท้ายคือนิพพานเหมือนกัน แต่ละอย่างมีขอบเขตของตนที่จะต้องไปต่อเชื่อมกับอย่างอื่น จึงจะบรรลุจุดหมายสุดท้ายได้ ลำพังอย่างเดียวหาสำเร็จผลล่วงตลอดไม่ จะขาดอย่างหนึ่งอย่างใดเสียทีเดียว ก็ไม่ได้ จึงมีหลักว่า ศีลเพื่อสมาธิ สมาธิเพื่อปัญญา ปัญญาเพื่อวิมุตติ ถ้าปฏิบัติศีลขาดเป้าหมาย ก็จะกลายเป็นสีลัพพตปรามาส (รักษาศีล โดยมีวัตถุประสงค์ผิด) ถ้าบำเพ็ญสมาธิโดยไม่คำนึงถึงอรรถ ก็อาจติดหลงอยู่ในฤทธิ์ปาฏิหาริย์ (ส่งเสริมให้เกิดดิรัจฉานวิชา) ถ้าเจริญปัญญาที่ไม่มุ่งไปสู่วิมุตติก็จะคลาดไปจากการเดินสายกลาง


4.6 วิธีคิดแบบเห็นคุณโทษและทางออก (ข้อดี ข้อเสียและทางออก)
วิธีคิดแบบเห็นคุณ โทษ และทางออก หรือพิจารณาให้เห็นครบทั้ง อัสสาทะ อาทีนวะ และ
นิสสรณะ เป็นการมองสิ่งทั้งหลายตามความจริงอีกแบบหนึ่ง เน้นการยอมรับความจริงตามสิ่งนั้น ๆ ทุกแง่ ทุกด้าน ทั้งด้านดี ด้านเสีย และเป็นวิธีคิดที่ต่อเนื่องกับการปฏิบัติมาก ก่อนจะแก้ปัญหาจะต้องเข้าใจปัญหาให้ชัดเจน และรู้ที่ไปให้ดีก่อน หรือก่อนจะละจากสิ่งหนึ่งไปหาอีกสิ่งหนึ่ง ต้องรู้จักทั้งสองฝ่ายดีพอ ว่าเป็นการกระทำที่รอบคอบสมควรและดีจริง
อัสสาทะ แปลว่า ส่วนดี ส่วนอร่อย ส่วนหวานชื่นมีคุณค่า ข้อที่น่าพึงพอใจ
อาทีนวะ หรือ อาทีนพ แปลว่า ส่วนเสีย ข้อเสีย ช่องเสีย โทษ ข้อบกพร่อง
นิสสรณะ แปลว่า ทางออก ทางรอด ภาวะหลุดรอด ปลอดพ้น หรือสลัดออกได้ ภาวะที่
ปราศจากปัญหา มีความสมบูรณ์ในตัว ดีงามจริง โดยไม่ต้องขึ้นต่อข้อดี ข้อเสีย
การคิดลักษณะมีลักษณะที่พึงย้ำ 2 ประการคือ
1) ให้มองทั้งด้านดี ด้านเสีย ไม่ใช่มองด้านดีอย่างเดียว หรือมองด้านเสียอย่างเดียว เป็นการ
มองตามความเป็นจริง
2) เมื่อจะแก้ปัญหา ให้รู้คุณโทษ แล้วมองเห็นทางออก มองเห็นจุดหมายที่จะไปนั้นคืออะไร อย่างไรดีกว่า และพ้นจากข้อบกพร่อง โทษส่วนเสียได้อย่างไร ไม่ต้องขึ้นกับคุณโทษ ข้อดี ข้อเสียแบบเก่าอีกต่อไปจริงหรือไม่ จุดหมายนั้นมีอยู่จริงหรือไม่ หรือเป็นไปได้อย่างไร ไม่ควรรีบผลีผลาม ละทิ้งสิ่งที่คิดว่าเป็นปัญหา หรือผลีผลามปฏิบัติ เช่นเห็นโทษของกาม แล้วไม่เวียนกลับ มาหากามอีก
ในทางปฏิบัติระดับชีวิตประจำวัน มักจะเป็นเพียงการเลือกระหว่างสิ่งที่มีโทษมาก คุณน้อย กับ
สิ่งที่มีคุณมากโทษน้อย และเป็นทางออกแบบสัมพันธ์คือทางออกที่ดีที่สุดในกรณีนั้นๆ ก็อย่าลืมซึ่งโทษข้อบกพร่องจากสิ่งที่เลือกด้วย หรืออาจนำส่วนดีที่เราละมาใช้ประโยชน์ และสามารถเลี่ยงสิ่งที่เป็นโทษ หรือเอาส่วนที่มีข้อบกพร่องมาแก้ไขจากสิ่งที่เราเลือกด้วย


4.7 วิธีคิดแบบรู้คุณค่าแท้ - คุณค่าเทียม (แท้ - เทียม)
วิธีคิดแบบรู้คุณค่าแท้ - คุณค่าเทียม หรือการพิจารณาถึงการใช้สอยหรือบริโภค เป็นวิธีคิด
แบบสกัดหรือบรรเทาตัณหาเป็นขั้นฝึกหัดขัดเกลากิเลสหรือตัดทางไม่ให้กิเลสเข้ามาครอบงำจิตใจ แล้วชักจูงพฤติกรรมต่อๆ ไป วิธีคิดแบบนี้ใช้มากในชีวิตประจำวันเพราะเกี่ยวกับการบริโภคใช้สอยปัจจัย 4 และวัสดุอุปกรณ์อำนวยความสะดวกต่างๆ เมื่อเรามีความต้องการและเห็นว่าสิ่งนั้นๆ จะตอบสนองความต้องการของเราได้ สิ่งนั้นก็มีคุณค่าแก่เรา มี 2 ชนิดคือ คุณค่าแท้ และคุณค่าเทียม
คุณค่าแท้ หมายถึง คุณค่าหรือประโยชน์ของสิ่งทั้งหลายในแง่ที่สนองความต้องการของชีวิต
โดยตรง หรือนำมาใช้แก้ปัญหาของตน เพื่อประโยชน์สุขทั้งของตนเองและของผู้อื่น คุณค่าแท้ต้องอาศัยปัญญาเป็นเครื่องตีค่าหรือวัดราคา เช่นอาหารมีคุณค่าอยู่ที่ประโยชน์สำหรับหล่อเลี้ยงร่างกาย ให้มีสุขภาพดี เป็นอยู่ผาสุข เกื้อกูลต่อการบำเพ็ญกิจหน้าที่ เกื้อกูลต่อความเจริญงอกงามของกุศลธรรม เช่น มีสติ เป็นต้น
คุณค่าเทียม หรือ คุณค่าพอกเสริม หมายถึง คุณค่าหรือประโยชน์ของสิ่งทั้งหลายเพื่อปรนเปรอ
การเสพเสวยเวทนา คุณค่านี้อาศัยตัณหาเป็นเครื่องตีค่าหรือวัดราคา เรียกว่าเป็นคุณค่าสนองตัณหา ก็ได้ เช่น อาหารมีคุณค่าอยู่ที่ความเอร็ดอร่อย เสริมความสนุกสนานเป็นเครื่องแสดงฐานะความโก้หรูหรา มุ่งเอาความสวยงามและความเด่น ซึ่งไม่ค่อยเกื้อกูลแก่ชีวิต บางทีเป็นอันตรายแก่ชีวิต ทำให้เกิดอกุศลธรรม เช่นความโลภ ความมัวเมา ความริษยา หนักไปทางเบียดเบียน


4.8 วิธีคิดแบบเร้าคุณธรรม (คิดเป็นบวกกุศล)
วิธีคิดแบบอุบายปลุกเร้าคุณธรรม หรือวิธีคิดแบบเร้ากุศล หรือเร้าคุณธรรม หรือวิธีคิดแบบกุศล
ภาวนา เป็นวิธีคิดในแนวสะกัดกั้น หรือบรรเทาและขัดเกลาตัณหา
หลักการทั่วไปของวิธีคิดแบบนี้ คือสิ่งที่ได้ประสบหรือได้รับรู้อย่างเดียวกัน แต่บุคคลผู้ประสบ
หรือรับรู้ต่างกัน อาจมองเห็นและคิดนึกปรุงแต่งไปคนละอย่าง สุดแต่โครงสร้างของจิตใจ หรือแนวทางความเคยชินต่างๆ หรือสุดแต่การทำใจในขณะนั้นๆ
ของอย่างเดียวกัน หรืออาการกิริยาเดียวกัน คนหนึ่งมองเห็นแล้วคิดปรุงแต่ไปในทางดีงาม เป็น
ประโยชน์ เป็นกุศล แต่อีกคนหนึ่งเห็นแล้วคิดปรุงแต่ไปในทางไม่ดีไม่งาม เป็นโทษ เป็นอกุศล แม้แต่บุคคลคนเดียวกัน แต่ต่างขณะต่างเวลา ก็อาจคิดเห็นปรุงแต่งต่างออกไปครั้งละอย่าง คราวหนึ่งร้าย คราวหนึ่งดี
การทำใจที่ช่วยตั้งต้นและชักนำความคิดให้เดินไปในทางที่ดีงามและเป็นประโยชน์ เรียกว่าเป็น
วิธีคิดแบบอุบายปลุกเร้าคุณธรรม
ตัวอย่างเช่น การคิดถึงความตายแล้วคิดไม่ถูกวิธี ก็จะเกิดอกุศลธรรมขึ้นเกิดสลดหดหู่ เศร้า
เหี่ยวแห้งใจ หวั่นไหวหวาดกลัว เสียใจ และอาจดีใจเมื่อเป็นความตายของคนที่เกลียดชัง แต่ถ้าคิดให้ถูกวิธี จะเกิดกุศลธรรม เกิดความรู้สึกตื่นตัว เร้าใจ ไม่ประมาท เร่งขวนขวายปฏิบัติหน้าที่นำสิ่งดีงามเป็นประโยชน์ 
ประพฤติปฏิบัติธรรม รู้เท่าทันความจริงเป็นคติธรรมดาของสังขาร


4.9 วิธีคิดแบบอยู่กับปัจจุบัน (สติตามทันธรรม)
วิธีคิดแบบเป็นอยู่ในขณะปัจจุบันหรือมีปัจจุบันธรรมเป็นอารมณ์ เป็นการมองอีกด้านหนึ่งของ
การคิดแบบอื่น จะว่าแทรกหรือคลุมวิธีคิดแบบก่อนที่กล่าวมาแล้วก็ได้
วิธีคิดแบบเป็นอยู่ในขณะปัจจุบันนี้มีเนื้อหารวมอยู่ในสติปัฏฐาน 4 หรืออริยมรรค ข้อ สัมมาสติ
วิธีคิดที่ไม่เป็นอยู่ในปัจจุบันคือความคิดที่เกาะติดกับอดีต และเลื่อนลอยไปในอนาคต เป็นการ
คิดด้วยอำนาจตัณหา ตกอยู่ในอำนาจอารมณ์ โหยหาอาลัยอาวรณ์ถึงสิ่งที่ล่วงมาแล้ว เพ้อฝัน ปรุงแต่งซึ่งไม่มีฐานแห่งความจริงในปัจจุบัน ไม่พอใจสภาพที่ประสบอยู่ในปัจจุบัน ต้องการจะหนีไปจากปัจจุบัน
วิธีคิดที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน เป็นการคิดในแนวทางของความรู้คิดด้วยอำนาจปัญญา ไม่ว่าจะเป็น
เรื่องที่เป็นไปอยู่ในขณะนี้ หรือเป็นเรื่องล่วงไปแล้ว หรือเป็นเรื่องของกาลภายหน้า ก็จัดเข้าในการเป็นอยู่ในปัจจุบันทั้งนั้น เช่นสั่งสอนบทเรียนจากอดีต ความไม่ประมาท ระมัดระวังป้องกันภัยในอนาคต
ข้อสังเกต คำว่าปัจจุบันในทางธรรมหมายถึงมีสติตามทันสิ่งที่รับรู้เกี่ยวข้องหรือต้องทำอยู่ใน
เวลานั้น แต่ละขณะทุกๆ ขณะจิต ไม่หลุดลอยไปจากขณะปัจจุบัน อาจเป็นเรื่องอดีต ปัจจุบัน อนาคต ก็ได้


4.10 วิธีคิดแบบวิภัชชวาท (คิดและพูดแยกแยะทุกแง่ทุกด้าน)
วิภัชชวาทไม่ใช่วิธีคิดโดยตรง แต่เป็นวิธีพูดหรือการแสดงหลักการแห่งคำสอนแบบหนึ่ง การคิด
กับการพูดเป็นกรรมใกล้ชิดกันที่สุด ก่อนจะพูดก็ต้องคิดก่อน บางทีเรียกว่า วัชชวาที
วิภัชช แปลว่า แยกแยะ แบ่งออก จำแนก หรือแจกแจง หรือวิเคราะห์ วาทแปลว่า การกล่าว 
การพูด การแสดงคำสอน ดังนั้น วิภัชชวาท จึงแปลว่า การพูดแยกแยะ พูดจำแนก หรือพูดแจกแจง หรือแสดงคำสอนแบบวิเคราะห์
ลักษณะการคิดและพูดแบบนี้คือ การมองและแสดงความจริง โดยแยกแยะออกให้เห็นแต่ละแง่
ละด้าน ครบทุกแง่ทุกด้าน ไม่ใช่จับเอาแง่หนึ่ง แง่เดียว หรือบางแง่ขึ้นมาวินิจฉัยตีคลุมลงไปอย่างนั้นทั้งหมด หรือประเมินคุณค่าความดีงาม เป็นต้น โดยถือเอาส่วนเดียวหรือบางส่วนเท่านั้น แล้วตัดสินพรวดลงไป
วาทะที่ตรงข้ามกับวิภัชชวาท เรียกว่า เอกังสวาท แปลว่า พูดแง่เดียว คือจับได้เพียงแง่หนึ่ง ด้าน
หนึ่ง หรือส่วนหนึ่งก็วินิจฉัยตีคลุมลงไปอย่างเดียวทั้งหมด หรือพูดตามตัวอย่างเดียว
วิธีการจำแนกในลักษณะต่างๆ ดังนี้
1) จำแนกโดยแง่ด้านของความจริง มี 2 อย่างดังนี้


1.1 จำแนกตามแง่ด้านต่าง ๆ ตามที่เป็นจริงของสิ่งนั้น คือมองความจริงให้ตรงตามที่เป็น
อยู่ในแง่นั้นด้านนั้น ไม่ใช่จับความจริงแง่หนึ่งด้านหนึ่ง หรือแง่อื่น ด้านอื่น แล้วมาตีคลุมเป็นอย่างนั้นไปหมด เช่นถ้าจะประเมินคุณค่า ก็ตกลงหรือกำหนดลงว่าจะเอาแง่ใดด้านใดบ้าง แล้วพิจารณาที่ละแง่ประมวลลงตามอัตราส่วน
1.2 จำแนกโดยมอง หรือแสดงความจริงของสิ่งนั้นๆ ให้ครบทุกแง่ทุกด้าน ไม่มองส่วนเดียว
หรือแง่เดียวว่าดีหรือไม่ดีอย่างไร


2) จำแนกโดยส่วนประกอบ
คือวิเคราะห์แยกแยะออกไปให้รู้เท่าทันภาวะที่สิ่งนั้นๆ เกิดจากองค์ประกอบย่อยๆ ต่าง ๆ
มาประชุมกันเข้าไม่ติดตันอยู่ภายนอก หรือถูกลวงโดยภาพรวมของสิ่งนั้นๆ
3) จำแนกโดยลำดับขณะ
คือวิเคราะห์แยกแยะปรากฏการณ์ตามลำดับความสืบทอดแห่งเหตุปัจจัย ซอยออกไปเป็น
แต่ละขณะๆ ให้มองเห็นตัวเหตุ ปัจจัยที่แท้จริง ไม่ถูกลวงให้จัดเหตุปัจจัยสับสน การคิดแบบนี้เป็นด้านหนึ่งของการคิดจำแนก โดยส่วนประกอบและการคิดจำแนกตามความสัมพันธ์แห่งเหตุปัจจัย เช่นโจรขึ้นปล้นบ้าน และฆ่าเจ้าทรัพย์ตาย เพราะความโลภ แท้จริงแล้วปล้นทรัพย์เพราะความโลภ แต่ฆ่าคนมาจากเหตุโทสะ ไม่ใช่จากความโลภ
4) จำแนกโดยความสัมพันธ์แห่งเหตุปัจจัย
คือสืบสาวสาเหตุปัจจัยต่างๆ ที่สัมพันธ์สืบทอดกันมาของสิ่งหรือปรากฏการณ์ต่างๆ ทำให้
มองเห็นความจริงที่สิ่งทั้งหลายไม่ได้ตั้งอยู่ลอยๆ ไม่ได้เกิดขึ้นลอยๆ ไม่ได้ดำรงอยู่เป็นอิสระจากสิ่งอื่นๆ และไม่ได้ดำรงอยู่โดยตัวของมันเอง แต่เกิดขึ้นด้วยอาศัยเหตุปัจจัย จะดับไปและสามารถดับได้ด้วยการดับที่เหตุปัจจัย (ตรงกับวิธีคิดแบบที่ 1)
ความสับสนของเหตุปัจจัยและผลที่ได้รับ มีดังนี้


1. การนำเอาเรื่องราวอื่นๆ นอกกรณีมาปะปน สับสนกับเหตุปัจจัยเฉพาะกรณี เช่นคนทำดี 
ทำไมไม่ได้รับผลดี ดังนั้นต้องวิเคราะห์ แล้วจับผลให้ตรงกับเหตุด้วย ต้องรู้ว่าเหตุใดให้ผลใด และผลใดเกิดจากเหตุใดให้มองเห็นตรงตามนั้นไม่ไขว้เขวสับสน
2. ความไม่ตระหนักถึงภาวะที่ปรากฏการณ์หรือผลที่คล้ายกัน อาจเกิดจากเหตุปัจจัยต่างกัน
ได้ และเหตุปัจจัยอย่างเดียวกัน อาจไม่นำไปสู่ผลอย่างเดียวกัน เช่น ภิกษุอยู่ป่า พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญก็มี ไม่สรรเสริญก็มี โดยทรงพิจารณาสุดแห่งเหตุ หรือตัวอย่างการได้ทรัพย์มา มาจากการขยัน จากมีผู้ให้ทรัพย์ จากการลักขโมย
3. การไม่ตระหนักถึงเหตุปัจจัยส่วนพิเศษนอกเหนือจากเหตุปัจจัยที่เหมือนกัน นั่นคือคนมัก
มองเฉพาะเหตุปัจจัยบางอย่างที่ตนมั่นหมายว่าจะให้เกิดผลอย่างนั้นๆ ครั้นต่างบุคคลทำเหตุปัจจัยอย่างเดียวกันแล้ว คนหนึ่งได้ในผลที่ต้องการ อีกคนหนึ่งไม่ได้รับผลนั้น ก็เห็นไปว่าเหตุปัจจัยนั้นไม่ให้ผลจริง เช่นทำดีสองคน อีกคนหนึ่งได้รับการรับเลือก ก็เป็นธรรมดาที่จะเลือกเพียงคนเดียว ปัจจัยอื่นที่ได้รับเลือก อาจเป็นจับฉลากได้ สุขภาพดีกว่า รูปร่างดีกว่า คุณธรรมดีกว่า


5) จำแนกโดยเงื่อนไข
คือมองหรือแสดงความจริง โดยพิจารณาเงื่อนไขประกอบด้วย เช่นบุคคลนี้ควรคบหรือไม่ 
ก็ต้องตอบว่า ก็คบแล้ว ทำให้เกิดอกุศลธรรม ทำให้กุศลธรรมเสื่อม ก็ไม่ควรคบ แต่ถ้าคบแล้ว อกุศลเสื่อม กุศลธรรมเจริญ ก็ควรคบ
6) จำแนกโดยทางเลือกหรือความเป็นไปได้อย่างอื่น
ในการปฏิบัติเพื่อบรรลุผลสำเร็จ หรือเข้าถึงเป้าหมายอย่างใดอย่างหนึ่งก็ดี เราต้องพิจารณาให้เข้าใจถึงการเกิดขึ้น ความเป็นไปของสิ่ง สภาพ หรือปรากฏการณ์ เพื่อไม่ให้ติดตันวนเวียนอยู่อย่างหาทางออกไม่ได้ ให้พึงตะหนักว่า


ก) หนทาง วิธีการ หรือความเป็นไปได้ มีได้หลายอย่าง
ข) ในบรรดาหนทาง วิธีการ หรือความเป็นไปได้หลายอย่างนั้น บางอย่างอาจดีกว่า ได้ผลกว่า หรือตรงแท้กว่า ได้ผลกว่า หรือตรงแท้กว่าอย่างอื่น
ค) ในบรรดาทางเลือกหลายอย่างนั้น บางอย่างหรืออย่างหนึ่งอาจเหมาะสม หรือได้ผลดี สำหรับตนหรือสำหรับกรณีนั้นมากกว่าอย่างอื่น
ง) ทางเลือกหรือความเป็นไปได้ อาจมีเพียงอย่างเดียวหรือหลายอย่าง แต่เป็นอย่างอื่น คือไม่ใช่ทางเลือกหรือความเป็นไปได้อย่างที่ตนกำลังปฏิบัติ หรือกำลังเข้าอยู่ในขณะนั้น


7) วิภัชชวาท ในฐานะวิธีตอบปัญหาอย่างหนึ่ง
มักพบบ่อยในรูปของการตอบปัญหา มี 4 อย่าง คือ


ก) การตอบแง่เดียว (เอกังสพยากรณ์) คือตอบอย่างเดียวเด็ดขาด เช่น จักษุไม่เที่ยงใช่ไหม? 
ตอบเลยว่าใช่
ข) การแยกแยะตอบ (วิภัชชพยากรณ์) เช่น ถามว่าสิ่งที่ไม่เที่ยง ได้แก่จักษุใช่ใหม่ พึงแยกแยะตอบว่า ไม่เพียงเฉพาะจักษุเท่านั้น แม้โสตะฆานะ เป็นต้น ก็ไม่เที่ยง
ค) การตอบโดยย้อนถาม (ปฏิปุจฉาพยากรณ์) เช่นจักษุฉันใด โสตะก็ฉันนั้น โสตะฉันใด จักษุก็ฉันนั้น ใช่ใหม?
ง) การยั้งหรือหยุด พับปัญหาเสียไม่ตอบ (ฐปนะ) เช่น ชีวะกับสรีสระ คือสิ่งเดียว ใช่ไหม? พึงยับยั้งเสียไม่ตอบ มักเป็นพวกปัญหา คำถามเหลวไหลไร้สาระ


5. บทส่งท้าย
ในปัจจุบันนี้ มีวิชาที่กำลังโด่งดังคือ "การบริหารภูมิปัญญา" (Knowledge Management) มีการใช้ที่ปรึกษาชาวต่างประเทศมาใช้ในการเปลี่ยนแปลงวัฒนธรรมขององค์กร ต่อมาก็มาผูกพันธ์กับ "การปฏิบัติงานดีเลิศ" (Best Practice) ทั้งสองแบบนี้หนีไม่พ้นการใช้ความรู้และการคิด ในหมวดปัญญาของอริยมรรค ข้อเห็นชอบและดำริชอบ พุทธวิธีคิดตามหลักพุทธธรรม หรือโยนิโยมนสิการ ซึ่งพระเทพเวที (ประยุทธ์ ปยุตโต) ได้บรรยายไว้ และข้าพเจ้ามาสรุปย่อ เพื่อวางพื้นฐานการประยุกต์พุทธวิธีคิดในการบริหารเพื่อแก้ไขปัญหาปรับปรุงงาน ที่ข้าพเจ้าจะเขียนในโอกาสต่อไป โดยมีความเชื่อว่า คิดอย่างไรเราก็เป็นอย่างนั้น คิดชั่วเราก็ทำชั่ว ก็เป็นคนชั่ว คิดดีเราก็ทำดี เราก็เป็นคนดี และก็คิดแก้ปัญหางานก็สามารถแก้ปัญหาตนเองได้ เราก็เป็นคนมีปัญญา

พุทธวิธีบริหาร
Buddhist Style in Management

 

พุทธวิธีคิด (Yonisomanasikan)

กลับขึ้นบน